Običaj o kojem se decenijama ćutalo: Mračna tradicija koja je ostala zapisana u srpskoj književnosti
Postoje stranice istorije o kojima se dugo nije govorilo, bilo zato što su bile neprijatne, bilo zato što su predstavljale dio običaja koji današnjem čovjeku djeluju gotovo nezamislivo. Jedna od takvih tema vezana je za stari običaj poznat pod nazivom snohačenje, koji se pominje u pojedinim istorijskim i književnim izvorima sa prostora Balkana.
O ovoj temi šira javnost ponovo je počela da govori kroz televizijske serije i interesovanje za stariju srpsku književnost, posebno za djela koja prikazuju život žena u patrijarhalnom društvu. Takve priče često otvaraju pitanje koliko su se društvene norme razlikovale od današnjih i koliko je položaj žene kroz istoriju zavisio od porodice, običaja i društvenih pravila.
Šta se podrazumijevalo pod snohačenjem?
Pod pojmom snohačenje u istorijskim zapisima opisuje se običaj povezan sa odnosom između svekra i snaje. U pričama o ovom običaju najčešće se navodi da je bio vezan za specifične porodične okolnosti, naročito u slučajevima kada je mladić bio veoma mlad ili iz nekog razloga nije mogao da preuzme ulogu supruga.
Međutim, važno je naglasiti da se o rasprostranjenosti ovog običaja danas često govori na osnovu kasnijih zapisa, književnih djela i usmenih predanja, pa nije jednostavno utvrditi koliko je zaista bio raširen niti koliko se često praktikovao.
Prema pojedinim etnografskim i istorijskim tumačenjima, takvi primjeri povezivali su se sa određenim krajevima južne Srbije i Pomoravlja. Vremenom je običaj nestao, zajedno sa velikim brojem drugih tradicionalnih praksi koje su izgubile društveni značaj tokom modernizacije i promjene porodičnih odnosa.
Danas se na ovakve pojave gleda potpuno drugačije. Savremeno društvo zasniva porodične odnose na ličnoj slobodi, pristanku i zakonskoj zaštiti pojedinca, zbog čega se ovakvi istorijski primjeri mogu posmatrati prvenstveno kao dio prošlosti i društvenih okolnosti određenog vremena.
Tragovi su ostali u književnosti
Jedan od razloga zbog kojih je ova tema ostala poznata široj javnosti jeste književno stvaralaštvo Bore Stankovića. Njegova „Nečista krv“ prikazuje život u tradicionalnoj sredini, snažne porodične odnose, položaj žena i sukob ličnih želja sa očekivanjima društva.
Stanković je kroz svoje likove prikazivao svijet u kojem porodica i društvena pravila često imaju veću moć od pojedinca. Upravo zbog toga njegova djela i danas privlače pažnju, jer omogućavaju čitaocu da vidi koliko su se život i vrijednosti nekada razlikovali od današnjih.
U pojedinim scenama „Nečiste krvi“ pojavljuju se i aluzije na odnose između članova porodice koje savremeni čitalac teško može da posmatra bez osjećaja nelagode. Međutim, književno djelo ne treba posmatrati kao doslovni dokaz da je određeni običaj bio univerzalno prihvaćen ili široko rasprostranjen.
Zašto su ovakvi običaji nestali?
Promjene u društvu donijele su potpuno drugačije razumijevanje braka, porodice i prava pojedinca. Obrazovanje, razvoj institucija, promjene zakona i veća lična sloboda postepeno su potisnuli brojne običaje koji su nekada bili dio tradicionalnog života.
Posebno se promijenio položaj žena. Dok su u patrijarhalnim sredinama njihove odluke često bile pod snažnim uticajem porodice, savremeni koncept braka zasniva se na izboru partnera i slobodnom pristanku obje osobe.
Zbog toga je važno razlikovati istorijsko proučavanje nekog običaja od njegovog opravdavanja. To što je određena praksa postojala u nekom vremenu ne znači da je bila moralno prihvatljiva prema današnjim standardima.
Priče o starim običajima mogu biti zanimljive upravo zato što pokazuju koliko se društvo promijenilo. One podsjećaju da tradicija nije nepromjenjiva i da se kroz generacije mijenjaju vrijednosti, porodični odnosi i pogled na prava pojedinca.
Snohačenje je tako ostalo prije svega tema istorijskih zapisa, književnosti i rasprava o tradicionalnom društvu. Bez obzira na to koliko je stvarno bilo rasprostranjeno, činjenica da se o njemu i danas govori pokazuje koliko književnost može sačuvati fragmente prošlosti koji bi bez pisanih tragova možda potpuno nestali iz kolektivnog sjećanja.
Najzanimljivije u cijeloj priči možda je upravo to koliko se svijet promijenio. Ono što je nekada bilo dio određenih tradicionalnih obrazaca danas se posmatra kroz potpuno drugačije vrijednosti — slobodu izbora, lično dostojanstvo, pristanak i zaštitu pojedinca.
About The Author
